مصائب زبان‌شناسی – قسمت سوم/گونه‌های زبانی

یکی از مشکلات عذاب‌آور برای من، مشاهده‌ی استفاده از واژه‌های تخصصی زبان‌شناسی به روش هردمبیلی توسط دوستان است. از طرف دیگر اصرار بر استفاده‌ی اشتباه عذابش بیشتر است.

منظورم به طور خاص در مورد گونه‌های زبانی مختلف است.

منهای تعریف زبان و وجه تمیز بین زبان و گویش، چند گونه‌ی زبانی را به طور خیلی خلاصه این جا روشن می‌کنم:

گویش (dialect)، شکل خاصی از یک زبان است که ویژگی‌های آوایی، دستوری و واژگانی خاص خود را دارد. گویش‌ها خود انواع گوناگون دارند: گویش ویژه‌ی گروه‌های قومی (ethnolect)، گویش اجتماعی (sociolect)  و گویش جغرافیایی که این آخری، معمول‌ترین مورد استفاده از واژه‌ی گویش است. برای نمونه، زبان مازندرانی سه گویش مازندرانی غربی، شرقی و مرکزی دارد که هر کدام به نوبه‌ی خود زیرگویش یا subdialect دارند. مرز دقیقی بین این گویش‌ها وجود ندارد اما می‌توان به طور کلی گفت که فاصله‌ی جغرافیایی، عامل موثر در بروز این تفاوت‌های زبانی بین این گویش‌ها هستند. حالا این که کجا یک گویش مرزی از یک زبان، تبدیل به زبانی جدا می‌شود، بحث پیچیده‌ای است جایش این جا نیست.

گونه‌های زبانی دیگری مانند رجیستر، استایل و ایدیولکت هم هستند حالا.

اما لهجه (accent) اصولا چیزی است که نباید با گویش اشتباه گرفته شود. لهجه صرفا ویژگی‌های آوایی یک زبان/گویش است. درست است که تفاوت بین گویش‌های یک زبان، تفاوت‌های آوایی این دو گونه‌ی زبانی را هم در بردارند، اما لهجه فقط و فقط به تلفظ و آوای بیان جملات برمی‌گردد.

برای نمونه، گویش‌های شیرازی و اصفهانی، دو گویش از زبان فارسی هستند. وقتی یک اصفهانی از واژه‌ی یوخده به جای یک خرده استفاده می‌کند، در واقع تفاوت‌های واژگانی گویش خود با دیگر گویش‌های زبان فارسی را نشان می‌دهد و نه لهجه‌ی اصفهانی را. در واقع ممکن است فردی همان یوخده (که ویژگی زبانی خاص گویش اصفهانی زبان فارسی است) را با لهجه‌ی تهرانی (یعنی با ویژگی‌های آوایی لهجه‌ی تهرانی از گویش تهرانی زبان فارسی) بیان کند.

–

از این بعد در وبلاگ اگر ارسطو یک دوبرمن نر داشت تلاش می‌کنم تا در مورد مسائل اخلاقی/فلسفی پیرامون سگ و رابطه‌ی انسان و سگ بنویسم. دریابید.